Maciej Motas: "Kawęcki i Kornaś o ruchu narodowym"

Boom na prace historyczne związane z dziejami Narodowej Demokracji trwa. W ostatnim czasie ukazały się dwie kolejne pozycje poświęcone tej tematyce. Pierwsza z nich, zatytułowana „Działalność i myśl społeczno – polityczna Obozu Narodowo – Radykalnego ABC 1934 - 1939”, powstała na bazie rozprawy doktorskiej Krzysztofa Kawęckiego napisanej w 1989 r. na KUL - u pod kierunkiem prof. Ryszarda Bendera. Autor ukazał ewolucję ideową części działaczy młodego pokolenia narodowego w kierunku narodowego radykalizmu.

fot. Narodowi i radykalni

K. Kawęcki podkreśla, że rozłam w obozie narodowym w 1934 r. wynikał przede wszystkim z różnic w podejściu do spraw społecznych. Przedstawiona została także w interesujący sposób rywalizacja ugrupowań narodowych (ONR-ABC, RNR-Falangi, Sekcji Młodych SN, MW) na terenie uniwersyteckim. W publikacji odnaleźć można wiele interesujących faktów, jak na przykład mówiących o członkostwie w OWP znanego pilota Stanisława Wigury oraz w ONR-ABC vice mistrza Polski w tenisie ziemnym Przemysława Warmińskiego. Ciekawie zarysowana jest także ewolucja działaczy samego ONR-ABC, od początkowej fascynacji faszyzmem, po niechętny stosunek do ustrojów totalistycznych pod koniec lat 30. Praca Kawęckiego z jednej strony stanowi wypełnienie istotnej luki w badaniach nad sceną polityczną 20-lecia, jest to bowiem jak dotąd pierwsza monografia poświęcona drugiemu obok RNR „Falangi” odłamowi ONR-u. Do tej pory mieliśmy do dyspozycji przede wszystkim opracowanie Szymona Rudnickiego „Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność”, którego zręby powstały jednak w latach 60. ub. wieku i w praktycznie niezmienionej wersji opublikowane zostało w 1985 roku oraz prace Bogumiła Grotta (przede wszystkim „Nacjonalizm chrześcijański”), omawiające środowiska narodowo-radykalne od strony ideologii i ich związków z doktryną katolicką.

Praca K. Kawęckiego pozostawia jednak pewien niedosyt, jak pisze bowiem sam Autor we wprowadzeniu, opiera się ona na jego rozprawie doktorskiej z 1989 r. Od powstania pracy minęło zatem dwadzieścia lat, a Autor nie podjął niestety wysiłku i nie uwzględnił badań i publikacji, które pojawiły się po 1989 r. „Najmłodsze”, spośród wymienionych w bibliografii, pozycje pochodzą z roku 1987. O pracach poświęconych „Falandze” i jej liderowi nie trzeba na łamach „Myśli Polskiej” wspominać (Antoni Dudek/Grzegorz Pytel, Andrzej Jaszczuk, Jan Engelgard). Wymienić jednak należy publikowane kolejno wspomnienia działaczy RNR-u: Zygmunta Przetakiewicza, Włodzimierza Sznarbachowskiego i Wojciecha Wasiutyńskiego (poza wspomnieniami trzeba by także uwzględnić poświęcone W. Wasiutyńskiemu prace Bartosza Smolika oraz ostatnią Wojciecha Turka). O ile jednak wspomnienia działaczy „Falangi” byłyby pomocne przede wszystkim dla ukazania wątków pobocznych (np. Wasiutyńskiego, głównie z powodu faktu rozbicia mu przez bojówkę ABC czaszki), o tyle bezwzględnie bezdyskusyjne wydaje się przytoczenie wspomnień Marii Rutkowskiej-Kurcyuszowej - jednej z czołowych działaczek ONR-ABC - zatytułowanych „Kamyki Dawida” oraz pracy Mateusza Kotasa „Jan Mosdorf. Filozof, ideolog, polityk”. Analiza wspomnień M. Rutkowskiej-Kurcyuszowej mogłaby zmienić niektóre, formułowane przez Autora, wnioski (np., Autor powołując się na jej artykuł pisze, że korespondentka „ABC” zajmowała „przychylne stanowisko wobec faszyzmu”, podczas gdy M. Rutkowska w swoich wspomnieniach wyraźnie podkreśla, że to właśnie pobyt we Włoszech w 1939 r. „otworzył jej oczy” na prawdziwą naturę włoskiego faszyzmu, przyczyniając się do rewizji wielu wyznawanych uprzednio w szeregach OWP i ONR poglądów). Uwzględnić należałoby (może Autor weźmie pod uwagę wszystkie te uwagi w kolejnym wydaniu?) także prace Rafała Dobrowolskiego „Akademicka młodzież obozu narodowego w Lublinie w latach 1919-1939” (opisano w niej krótki epizod działalności ABC w Lublinie), Mariusza Bechty „Narodowo radykalni. Obrona tradycji i ofensywa narodowa na Podlasiu w latach 1918-1939” (ABC na Podlasiu) oraz przede wszystkim Miłosza Sosnowskiego „Krew i honor. Działalność bojowa Obozu Narodowo-Radykalnego w Warszawie w latach 1934-1939” (m.in. opis relacji obu odłamów ONR-u).

Wymienione powyżej prace nie stanowią oczywiście katalogu zamkniętego, nie uwzględniają chociażby licznych artykułów naukowych (np. w materiałach z konferencji w Szczecinie z ub. roku – „Narodowa Demokracja XIX-XXI wiek”). Taka kwerenda to jednak zawsze obowiązek autora. Podsumowując, dobrze, że praca się ukazała, szkoda że nie uwzględniono w niej najnowszych badań. Lektura pracy dowodzi, że stanowiłaby ona dobry punkt wyjścia (m.in. dzięki solidnej kwerendzie materiałów źródłowych) do dalszych studiów. Dużym plusem pracy są zamieszczone w niej zdjęcia i ikonografia.

Kolejną pozycją jest praca autorstwa Jerzego Kornasia zatytułowana „Stracone nadzieje. Szkice z myśli społeczno-politycznej Stronnictwa Narodowego (1928-1945)”. Autor poddaje w pracy analizie poszczególne elementy programu SN, m.in. koncepcje dotyczące ustroju społeczno - gospodarczego, polityki zagranicznej oraz stosunek do mniejszości narodowych. Pomimo interesującego i syntetycznego ujęcia problematyki, pracy można zarzucić parę mankamentów. Pierwszym z nich jest zastosowanie przez Autora kontrowersyjnej nomenklatury, jak na przykład nacjoliberalizm. W pracy Kornasia znajdują się też tezy, które nie wytrzymują obrony, a część z nich przypomina niesławną kampanię oszczerczą „Gazety Wyborczej” z lat 90., kiedy to formacje narodowe oskarżane były o kolaborację z Niemcami i mordowanie w czasie wojny Żydów i komunistów (NSZ). Kornaś pisze: „Oddziały paramilitarne tworzone przez rozłamowy odłam Stronnictwa Narodowego zdecydowały się nawet pod koniec wojny na częściową współpracę z okupantem hitlerowskim przeciwko lewicy komunistycznej”.

Ogólne wrażenie, które rodzi się po lekturze książki Kornasia, jest takie, że część rozdziałów pracy (które mogłyby występować jako suwerenne artykuły) pisana była w latach 70. ub. wieku, co oczywiście nie zawsze musi stanowić zarzut. Sformułowania w rodzaju: „Układ jałtański i przebieg wojny rozstrzygnęły konflikt na korzyść lewicy komunistycznej, druga strona musiała zejść ze sceny politycznej Polski. To prawda, że znaczna część działaczy SN została brutalnie zlikwidowana przez władze lewicy komunistycznej w walce o nową rzeczywistość. W świetle powyższych rozważań nasuwa się pytanie czy mogło być inaczej? Czy zalegalizowanie SN dawało gwarancje pokojowej walki politycznej po zakończeniu wojny? Przesłanki ideologiczne i oparta na nich strategia polityczna wskazują, że działanie to miało bardziej na celu stworzenie legalnej nadbudowy politycznej podziemia zbrojnego niż konstruktywne włączenie się do budowy nowej państwowości o ograniczonej suwerenności.” są jakby żywcem wyjęte z pracy Jerzego Janusza Tereja „Rzeczywistość i polityka”, opisującej okupacyjne dzieje SN. Wspólny z Terejem wydaje się też słabo skrywany żal Autora, że endecy masowo nie zaakceptowali nowych realiów po 1945 r., decydując się na zbrojny opór wobec nowych władz.

Jeden z ciekawszych rozdziałów zatytułowany jest „Polityka a rzeczywistość” i zarówno w swojej treści, jak i tytule nawiązuje do znanej pracy Tereja. J. Kornaś formułuje w nim interesujące wnioski dotyczące polityki prowadzonej przez Stronnictwo na emigracji w czasie II wojny: „Polityka negacji «wszystko albo nic» jaką prowadził T. Bielecki nie służyła interesom i polskiej racji stanu okresu wojny. Rachuby polityczne obliczone na poróżnienie aliantów ze Związkiem Radzieckim w imię szeroko rozumianych polskich interesów miały niewielkie szanse powodzenia. Odwrotnie, sądząc po stosunkach w ramach Wielkiej Koalicji w latach 1943-1945, prawica emigracyjna nie tylko nie obroniłaby suwerenności państwa polskiego (...) i przedwojennej granicy ryskiej, ale straciłaby ponadto możliwości osiągnięcia granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Z tego między innymi powodu rosły szanse lewicy komunistycznej, która potrafiła stopniowo w nadarzającej się koniunkturze międzynarodowej umiejętnie wykorzystywać wszystko to, co przekraczało możliwości adaptacyjne prawicy emigracyjnej”.

Oceniając politykę emigracyjnego SN J. Kornaś powraca dokonanego na początku pracy podziału formacji narodowej na nacjoliberałów i narodowych radykałów, tych pierwszych utożsamia z grupą „profesorską” w łonie Narodowej Demokracji (m.in. M. Seyda, W. Komarnicki, B. Winiarski i zbliżony do nich S. Grabski): „Jednakże nie tylko lewica reprezentowała realistyczne stanowisko w polityce międzynarodowej. Wyrażały je także w znacznym stopniu grupy liberalno-demokratyczne w łonie Stronnictwa Narodowego. Przede wszystkim grupa «profesorska» na emigracji i «Ojczyzna» w kraju”. Nurt radykalny w SN (utożsamiany z Komitetem Zagranicznym Obozu Narodowego, w skład którego poza przedstawicielami SN wchodzili reprezentanci ONR-u i „Falangi”) Autor ocenia negatywnie: „Wbrew politycznej tradycji Narodowej Demokracji, która tworzyła swoją ideologię na bazie realizmu politycznego, krytycznego zarówno wobec romantyzmu, jak i pozytywizmu, ideolodzy nurtu radykalnego powrócili do myślenia romantycznego (...) To idealistyczno-mesjanistyczne myślenie polityczne nurtu radykalnego SN pogłębiało się w miarę kształtowania się wydarzeń odbiegających od ich zamierzonych celów i potęgowało wśród kierownictwa SN objawy irracjonalnego zachowania politycznego, wyrażającego się w bezsilności i uporze dążenia za wszelką cenę do nieosiągalnych już wówczas celów”. Pomimo dostrzegania różnic w łonie Stronnictwa, generalna ocena, jakiej dokonuje Kornaś, w odniesieniu do polityki SN jest jednak negatywna: „należy stwierdzić, że SN (z wyjątkiem grupy «profesorskiej») nie odegrało konstruktywnej roli na emigracji w dążeniu do rozwiązania dylematów politycznych Polski w okresie wojny i budowy przyszłego demokratycznego państwa”. Autor wyraźnie dystansuje się tym samym od przeważającej obecnie w badaniach nad obozem narodowym tendencji do gloryfikowania jedynie „żołnierzy wyklętych”, walczących po wojnie w szeregach NSZ i NZW.

Otrzymaliśmy dwie interesujące prace dotyczące historii obozu narodowego, pisane z różnej perspektywy. O ile w opracowaniu K. Kawęckiego dostrzec można pewien cień sympatii do opisywanej formacji (co wcale nie wpływa na brak obiektywizmu pracy), o tyle w przypadku pracy „Stracone nadzieje...” widoczne są podobieństwa charakterystyczne dla opisu endecji w historiografii przed rokiem 1989. Wyraźnie także dla Kawęckiego to ONR-ABC stanowi kwintesencję i szczytowe osiągnięcie myśli narodowej, natomiast dla Kornasia clou idei narodowo – demokratycznej jest realizm polityczny i pod tym kątem ocenia poszczególne formacje obozu. Autor „Straconych nadziei...”, odmiennie niż K. Kawęcki, uwzględnił też w swojej pracy najnowsze badania i literaturę, pomimo faktu, że zasadniczy zrąb pracy oparty jest na literaturze sprzed 1989 r. Oba opracowania w sposób istotny, pomimo różnego ujęcia problematyki, poszerzają wiedzę na temat jednego z najważniejszych polskich kierunków politycznych, jakim była Narodowa Demokracja.

Krzysztof Kawęcki, „Działalność i myśl społeczno – polityczna Obozu Narodowo – Radykalnego ABC 1934 - 1939”, Wyd. KZM, b. m. w. 2009, ss. 99.
Do nabycia w naszej księgarni: http://capitalbook.pl/product_info.php?products_id=354&osCsid=cd2401723e14ad33580a9c62c9d4418f

Jerzy Kornaś, „Stracone nadzieje. Szkice z myśli społeczno-politycznej Stronnictwa Narodowego (1928-1945)”, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2009, ss. 155.

Maciej Motas