Kościół koptyjski to jeden z kilku odłamów chrześcijaństwa, jakie powstały w konsekwencji sporu wokół monofizytyzmu. Gwoli przypomnienia dodamy, że doktryna ta zakłada istnienie jednej, bosko-ludzkiej natury Chrystusa, zaprzeczając równocześnie ich odrębności. W roku 451, w trakcie obrad soboru w Chalcedonie ujęcie takie jednoznacznie uznano za herezję, niestety mimo to wielu chrześcijan rozsianych w rejonie Bliskiego Wschodu i Egiptu trwało przy nim nadal - nawet pomimo wprowadzonych z czasem surowych represji. Zwolennicy opcji monofizyckiej określali się mianem "prawowiernych" (gr. orthodoxos), natomiast ich przeciwnicy znani są jako – melchici (gr. melchitoi - "ludzie króla").
Początkowo monofizyciegipscy nie stanowili odrębnej jednostki organizacyjnej. Co więcej, poniezwykle ważnym dla nich momencie, jakim było formalne odrzucenie uchwał soboruprzez patriarchę Aleksandrii Dioskura I (równoznaczne ze schizmą), obok oczywistychsporów ze zwolennikami linii wytyczonej w roku 451 przez hierarchów kościelnychwśród „prawowiernych” bardzo szybko pojawiły się poważne antagonizmy wewnętrzne.Jednym ze skutków takiego stanu rzeczy było przyjęcie przez patriarchę PiotraIII Mongosa (477 - 490) henotikonu cesarza Zenona, co legło u podstawpierwszego poważnego rozłamu i doprowadziło do założenia odrębnej, niezależnejod jakichkolwiek struktur gminy monofizyckiej (akefaloi; przetrwała onado IX wieku). Własne podziały i spory przenosili dodatkowo na grunt egipskichroniący się tu przed prześladowaniami ze strony cesarza Justyniana monofizycisyryjscy, co więcej: uspokojeniu sytuacji nie sprzyjała też działalnośćpopieranego przez patriarchę Tymoteusza II Ailurosa Sewera z Antiochii (sewerianie)oraz jego oponenta - Juliana z Halikamasu (aftartodokeci), mającego za sobą poparciebiskupa Gajana.
Sytuacja uległapoprawie dopiero w VI wieku. Po wystąpieniu Jakuba Baradeusza w roku 543 zaczęłacoraz wyraźniej utrwalać się organizacyjna odrębność egipskiego kościołamonofizyckiego, określanego potem mianem koptyjskiego (arab. kibti, gr. Aigyptios- Egipcjanin), z kolei po śmierci patriarchy Teodozjusza I (536 - 566) zapoczątkowanazostała nieprzerwana linia sukcesyjna patriarchów skupiona wokół ośrodka w Aleksandrii(jako ciekawostkę można tu przytoczyć tradycję koptyjską, zgodnie z którągenezy tamtejszego patriarchatu szukać należy u zarania chrześcijaństwa: wiążęsię ją mianowicie z działalnością misyjną św. Marka Ewangelisty). Dało to możliwośćswobodniejszego kierowania Kościołem, co zresztą wykorzystał m. in. patriarcha Damian.Warto nadmienić, że nie zerwał on kontaktu ze wspólnotami funkcjonującymi naobszarze Syrii, poddał jednak krytyce niektóre wysuwane przez nich koncepcje teologiczne.
W 553 roku cesarzJustynian Wielki na Soborze Konstantynopolitańskim II podjął próbę pojednania zwolennikówobydwu doktryn, ale sobór ten nie wywiązał się z nałożonych na niego zadań izaprzepaścił możliwość zakończenia rozłamu. Spowodowało to dalszą niechęćwspólnoty do Kościoła katolickiego, izolację Kościoła koptyjskiego i stworzeniez niego w praktyce egipskiego Kościoła narodowego. Co więcej: rozwijając sięgłównie na obszarze Górnego Egiptu Koptyjski Kościół Ortodoksyjny miał dobrerelacje z chrześcijanami zamieszkującymi Nubię i Abisynię. Spowodowało to, żeistniejące tam kościoły w krótkim czasie przyjęły jego naukę i podporządkowałysię jurysdykcji koptyjskiego patriarchy aleksandryjskiego.
Kolejny etap dziejów kościołakoptyjskiego zapoczątkował mający miejsce w roku 616 najazd, w dalszej zaś konsekwencjiokupacja Egiptu przez Persów. Wobec interesującej nas wspólnoty stanęli oni napozycji tolerancji. W roku 629 musieli jednak ustąpić, a władzę na powrót przejęłaadministracja rzymska. Znów rozpoczęły się prześladowania egipskich monofizytów,co niedługo potem przyczyniło się do zajęcia przez Koptów biernej postawy wobecmającej miejsce w latach 639 - 640 inwazji arabskiej. Nowi, wyznający islamwładcy kraju, w roku 642 zawarli z ludnością chrześcijańską układ, na mocy któregotym ostatnim (jako dimmi - a więc wyznawcom religii objawionej) gwarantowanobezpieczeństwo osób, mienia oraz miejsc kultu, zobowiązując ich wszak dopłacenia dodatkowego podatku od osoby i posiadłości (od opłaty zwalniało przejściena islam; początkowo przepis ten stosowano wyłącznie w odniesieniu do osób duchownych,jednak na mocy praw z lat 700 i 868 został on rozciągnięty na ogół ludnościchrześcijańskiej).
Pozycja Koptów wspołeczeństwie egipskim była początkowo dość dobra. Arabowie (oraz generalnie –muzułmanie) stali na szczycie hierarchii, niemniej jednak to chrześcijanie - liczniejsii lepiej wykształceni, zajmowali większość stanowisk administracyjnych. Coniezwykle ważne: patriarcha zachowywał nad nimi władzę kościelną oraz cywilną.
Z biegiem czasu sporypoczątkowo zakres arabskiej tolerancji wobec chrześcijan zaczął maleć. W okresiezależności Egiptu od kalifatu, szczególnie pod panowaniem dynastii Tulunidów (868-905),Koptowie (wraz z pozostałymi wyznaniami chrześcijańskimi) objęci zostali pierwszymiograniczeniami. I tak np. Muslama ibn Mukkalad (667 - 682) zakazał używaniadzwonów do wzywania na modlitwy oraz stosowania symboli religijnych poza kościołami,a kalif Harun ar-Raszid (786 - 809) zmuszał wyznawców Chrystusa do noszenia znakówrozpoznawczych. Reakcją na te posunięcia było sześć powstań koptyjskich – z najcięższymbaszmuryjskim (829- 830), które wywołało również fale niepokojów wśród ludnościarabskiej. Wystąpienia te - jak się wydaje - nie wpłynęły niestety na zmniejszenieobostrzeń wobec gmin chrześcijańskich, co więcej - następni władcy wprowadzilikilka kolejnych: kalif Mutawakkil (847 - 861) wydał w latach 850 i 854 rozporządzenianakazujące członkom tychże (dodajmy, na równi z Żydami) umieszczanie na domach wizerunkówdiabła, niszczenie grobów, noszenie odzieży koloru żółtego, ponadto zakazująceim dosiadania koni i ograniczające ich prawa. Sytuację pogarszało też postępująceod VII wieku zmniejszanie stanu posiadania oraz liczebności Koptów (dlaprzykładu: z ok. 100 biskupów w stuleciach od IV do VIII z czasem pozostało ichjuż tylko 40), co więcej – nastąpił upadek duchowy. Wyrazem tego stała się m. in.powszechna symonia.
Nieco lepsze czasydla kościoła koptyjskiego nadeszły wraz z nastaniem rządów dynastii fatymidzkiej(969 - 1171). Państwo zaczęło być im bardziej przychylne, niestety sytuacjataka trwała zaledwie jedno stulecie. Po roku 1171, kiedy to tron objęliAjjubidowie (1171-1250), chrześcijan zaczęto traktować jako potencjalnych sprzymierzeńcówkrzyżowców. Wyjątkiem stały się w tym wypadku lata panowania al-Kamila Muhammada(1218-1235), uznanego potem przez samych Koptów za najbardziej życzliwego dlanich władcy Egiptu (co ciekawe: to właśnie z nim spotkał się święty Franciszekz Asyżu).
Stulecia XII i XIII –poza omówionym przed chwilą kontekstem społecznym i politycznym, w jakimfunkcjonowali Koptowie, przyniosło ważne zmiany wewnętrzne. Mieszcząca się dotądw Aleksandrii siedziba patriarchatu została przeniesiona do Kairu, wprowadzonoistotne dla codziennej modlitwy kanony kościelne, patriarcha Gabriel II ibnTarik (1131- 1145) dokonał reformy liturgii, z kolei nieco później, zapontyfikatu jego następcy - Jana IV (1146 - 1164), podjęto spór teologiczny dotyczącysprawowania sakramentu pokuty. Kierujący Kościołem w latach 1235-1243 Cyryl IIIzreformował prawo kanoniczne, a także opublikował teksty synodalne.
W stopniuniewątpliwie znacznym rozwinęła się koptyjska kultura duchowa i materialna –przede wszystkim piśmiennictwo.
Kontynuacjaniekorzystnej dla kościoła koptyjskiego linii postępowania względem chrześcijannastąpiła pod rządami Mameluków (1250 - 1517). Pomimo niesprzyjających warunkówfunkcjonowania patriarchowie nie zaprzestali jednak prób realizacji reform orazpoprawy, a nawet wzmocnienia pozycji wspólnoty. Po raz kolejny przeprowadzonazostała reforma liturgii, opublikowano księgi liturgiczne (patriarcha GabrielV), ponadto podjęto kroki zmierzające do zbliżenia z Zachodem (delegacja koptyjskauczestniczyła np. w obradach Soboru Florenckiego, zaś patriarcha Jan XIpodpisał akt unii). Kontakty z Kościołem Rzymskokatolickim stały się ważnymaspektem funkcjonowania Koptów również i w wiekach następnych.
Ponowna poprawasytuacji kościoła koptyjskiego nadeszła wraz z wiekiem XIX. Spore znaczeniemiały w tym zakresie rządy sułtana Muhammada Alego, który w latach 1805 - 1849starał się dokonać modernizacji Egiptu dostrzegając przy tym konieczność włączeniaw ten proces Koptów. Jego politykę kontynuował jego następca – Said Pasza,którego zasługą było m. in. zmniejszenie obciążeń podatkowych chrześcijan ipodniesienie ich statusu (sułtan zezwolił m. in. na ich dopuszczenie do służbywojskowej). Dalszy krok naprzód stanowiło panowanie Taufika Paszy: Koptowiezostali wówczas zrównani w prawach z ludnością muzułmańską. Mając większe możliwości działania i będącrównymi w świetle prawa obywatelami Egiptu, Koptowie zapisali później ważnąkartę w tamtejszym ruchu nacjonalistycznym i niepodległościowym, któregoefektem stała sie odzyskana przez kraj w roku 1922 niepodległość.
Penetracja Egiptuprzez mocarstwa europejskie oraz emigracja Egipcjan w XIX wieku przyczyniła siędo przenikania do Kościoła koptyjskiego nauki protestanckiej. Pod wpływemmisjonarzy amerykańskich w 1854 roku doszło do niewielkiej schizmy w łonieKoptyjskiego Kościoła Ortodoksyjnego w wyniku, której część Koptów założyłaKoptyjski Kościół Ewangelicki.
Zaistniała w wiekuXIX koniunktura sprzyjała rzecz jasna zmianom wewnętrznym. Podjęto m. in.starania (patriarcha Cyryl IV, 1854 - 1863) mające na celu modernizację życiareligijnego przez reformę liturgii w kierunku podkreślenia własnej tożsamości,zakładanie szkół, drukarń, nauczanie języka koptyjskiego, propagowanie wykształceniaw kręgach duchownych, itp. Jedna z konsekwencji funkcjonowania takiego nurtu,jak też otwarcia się na kulturę zachodnią, było m. in. pojawienie sie w 2połowie XIX wieku generacji młodych intelektualistów koptyjskich, którzy wyrażalisprzeciw względem postaw konserwatywnych. W roku 1874 doprowadzili oni do powstaniatzw. Maglis Milli - koptyjskiej rady religijnej (z jej inicjatywy utworzono potemm. in. seminarium duchowne; niestety działalność rady wiązała się niejednokrotniez pewnymi nieprawidłowościami, w tym finansowymi). Podział ten – pomimo dobrejpozycji politycznej Koptów i tendencji proreformatorskich, wycisnął naderniekorzystne piętno na życiu wspólnoty. W konsekwencji rywalizacji i sporówwykształconych świeckich z konserwatywnym duchowieństwem doszło do m. in. dokryzysu władzy, którego przejawem stały się mające miejsce po śmierci Cyryla V(1927), przebiegające w atmosferze podejrzeń o korupcje i symonię elekcje kilkukolejnych patriarchów.
Kryzys udało siępokonać dopiero po II wojnie światowej. Pozwoliło to uporządkować sprawy kościołai podjąć kolejne kroki zmierzające do jego wzmocnienia. Ogromne znaczenie majątu zwłaszcza reformy przeprowadzone przez patriarchę Cyryla VI. Udało mu się m.in. znormalizować i zacieśnić kontakty z kościołem etiopskim, a także podjąć reformężycia zakonnego w duchu powrotu do pierwotnej reguły pachomiańskiej. Bardzopozytywnie wpłynęło to na poziom intelektualny poszczególnych ośrodkówmonastycznych, które zaczęły przyciągać coraz większą liczbę osóbwykształconych. Do ożywienia życia religijnego przyczyniły się dodatkowopielgrzymki do miejsca objawień Matki Bożej w Zeitun – zresztą uznanych przez KościółKatolicki oraz rozwój tzw. szkół niedzielnych i instytucji naukowych (MuzeumKoptyjskie, Koptyjskie Towarzystwo Archeologiczne, Instytut Wyższych StudiówKoptyjskich w Kairze).
Niestety z biegiemczasu na skutek wzrostu ekstremizmu islamskiego oraz związanej z tym tendencjido oparcia struktur prawnych na Koranie pozycja polityczna egipskich chrześcijanponownie coraz bardziej malała. Od połowy lat siedemdziesiątych dochodziło dowzrostu niechęci muzułmanów i prześladowań, które przebrały na sile w latachosiemdziesiątych XX wieku. Co gorsza, od roku 1988 liczba członków kościoła koptyjskiegosystematycznie maleje. Powoduje to z jednej strony emigracja, z drugiej zaś przechodzeniepewnej ich części na islam. Obecnie zagrożenie narasta. Coraz bardziej daje sięwe znaki niepewność i strach przed zamachami i morderstwami, gwałtami ipodpaleniami. Mimo to Koptowie usiłują rozbudowywać sieć parafialną, a także zacieśniaći rozszerzać kontakty z Zachodem. Niestety nie jest to łatwe biorąc pod uwagęfakt, że nieprzychylne dla nich nastroje obecne są nie tylko w niższychwarstwach społecznych, gdzie wpływy islamskich ekstremistów są zwyklenajsilniejsze, ale także w rządzie Egiptu, niejednokrotnie zachowującymżyczliwą neutralność wobec aktów agresji.
Katolicki kościół koptyjski
O ile pewne procesyhistoryczne (prześladowania, udział w życiu społecznym, etc.) pozostają wspólnedla Koptów, ważne jest, by pamiętać o rozróżnieniu na Ortodoksyjny KościółKoptyjski, a więc ten kontynuujący tradycję monofizytyzmu i wyodrębniony poroku 451, oraz na Katolicki Kościół Koptyjski – pozostający w stałej łącznościz Rzymem.
Gdy patriarchaDioskur zdecydował się na odrzucenie ustaleń powziętych w Chalcedonie, poparłago zdecydowana większość wiernych – jednak nie wszyscy. Co ciekawe: początkowo,mimo rozłamu wśród wiernych i hierarchii, nie pojawiła się druga liniapatriarchów aleksandryjskich – urzędujący patriarchowie pozostali głową zarównojednego, jak i drugiego odłamu kościoła egipskiego i usiłowali godzić zwaśnionestrony. Godność tę mogli sprawować – i sprawowali - zarówno Koptowieortodoksyjni, jak i melchici. Z czasem jednak podział stawał się corazwyraźniejszy. Coraz częściej zdarzało się, że panowało dwóch patriarchówjednocześnie – koptyjski i melchicki. W końcu obie strony definitywnie wyklęłysię nawzajem, a w walce nie rezygnowały nawet z wykorzystywania we własnymintersie panujących w Egipcie od połowy VII stulecia Arabów. Rzecz jasna nastałe utrwaliło się obieranie przez każdą ze stron własnego patriarchyAleksandrii.
Chalcedoński Kościółegipski przez kilka wieków pozostawał jednolity, zachowując łączność zarówno zRzymem, jak i z Konstantynopolem (jakkolwiek kulturowo pozostawał on w kręgu wpływuBizancjum). Niestety po rozłamie wywołanym wielką schizmą wschodnią (1054)egipscy melchici, pozostający pod wpływem patriarchatukonstantynopolitańskiego, stopniowo porzucili łączność ze Stolicą Apostolską iopowiedzieli się zdecydowanie za prawosławiem, tym samym stając się częściącerkwi prawosławnej. Wierna Papieżowi pozostała jedynie garstka wiernych, pozbawionazresztą niemal całkowicie hierarchii duchownej. Do udzielania sakramentówsprowadzano księży z zewnątrz, głównie z Jerozolimy. Od XVIII wieku stałąopiekę duszpasterską nad egipskimi katolikami sprawowali franciszkanie.
Zarówno Rzym jak iKonstantynopol kilkakrotnie próbowały doprowadzić do unii wszystkich trzechKościołów egipskich, oczywiście pod własną obediencją. Ze strony Zachodu pierwsząpróbą była unia florencka, zawarta 4 lutego 1443 na Soborze we Florencji. Mimoprzychylnej postawy prawosławnego patriarchy Aleksandrii, wobec ostregosprzeciwu duchowieństwa i wiernych jego patriarchatu, unia ta w Egipcie nieweszła w życie (podobnie zresztą, jak na pozostałych terenach Bliskiego Wschodu).Rozmowy wznawiano jeszcze wielokrotnie: w latach 1562-1563, 1582-1584 oraz zapontyfikatu patriarchów Mateusza IV 1660 - 1675) i Jana XVI (1676-1718). W roku1597 doszło nawet do podpisania w Rzymie przez delegację koptyjską katolickiegowyznania wiary oraz uznania zwierzchnictwa papieża. Także tym razem napotkanoopór wiernych konserwatywnego społeczeństwa koptyjskiego oraz kapłanów. Później,z inicjatywy Rzymu, próbę unii katolicko-koptyjskiej podjęto jeszcze w roku 1814.I tym razem bez powodzenia.
Niezależnie od rozmówdotyczących unifikacji nie ustawano w wysiłkach na innych polach. I tak zakonyfranciszkańskie prowadziły w Egipcie szeroko zakrojoną akcję charytatywną, a papieżBenedykt XIV, mając na uwadze Koptów pozostających w łączności z Rzymem, zdecydowało powstaniu tam wikariatu apostolskiego. Pierwszym wikariuszem został Atanazy,koptyjski biskup Jerozolimy. Listem apostolskim Christi Domini z 26 listopada1895 papież Leon XIII przywrócił katolicki Koptyjski Patriarchat Aleksandryjski,na pierwszego patriarchę naznaczając biskupa Cyryla Macaire. Obszar Patriarchatuzostał podzielony na 3 diecezje: Teby, Hermopolis Magna i patriarchalną, zsiedzibą w Kairze. W latach 1908 - 1947 patriarchatem zarządzaliadministratorzy apostolscy – najpierw Maksymos Sedfaui, potem Marek II Chuzam(Khouzam). Ten ostatni w 1947 został obrany na patriarchę i w 1948intronizowany pod imieniem Marka II. Ten sam synod z części diecezji tebańskiejwydzielił czwartą diecezję – Asjut. Następnym patriarchą (1958 - 1986) byłStefan I Sidarus (Sidarouss), od 1965 kardynał, po którym nastąpił Stefan IIGattas. Po rezygnacji Gattasa w marcu 2006 patriarchą został Antoni Naguib.
Dzisiejszy Katolicki KościółKoptyjski liczy około 210 tysięcy wiernych, wśród których posługę pełni 175księży i 40 zakonników (franciszkanów). Patriarchat dzieli się na sześćdiecezji: patriarchalną, Minia, Asjut, Sohag, Luksor, Ismailia.
Co zresztą ciekawe:wydaje się, że Ortodoksyjny Kościół Koptyjski pozostaje dziś oddzielony odRzymu bardziej na zasadzie pewnej tradycji historycznej i hierarchicznej niżróżnic teologicznych, które legły u podstaw schizmy z roku 451. Obecnadoktryna, głoszona m. in. przez pełniącego Szenudę III, stoi na stanowiskuzbliżonym do tego, które ustalono w na soborze w Chalcedonie, nie zaś herezjimonofizyckiej.
x