Karolina Ceglarek

Sposoby nabycia spadku

4 października 2012 | Publicystyka

Notarialne poświadczenie dziedziczenia, mimo że jest umiarkowanie nową regulacją, wprowadza w polskim systemie prawnym duże zmiany. Dla obywateli jest ono drogą znacznie wygodniejszą i szybszą niż droga sądowa.

Tradycyjną metodą nabycia spadku po osobie zmarłej jest w Polsce postanowienie sądu stwierdzające nabycie spadku. Jednak ustawa z dnia 24 sierpnia 2007 r. o zmianie ustawy prawo o notariacie oraz niektórych innych ustaw, która weszła w życie 2 października 2008 r., dodała możliwość stwierdzenia prawa do dziedziczenia poza gmachem sądu poprzez instytucję notarialnego poświadczenie dziedziczenia. Znaczna część doktryny uznaje tę formę za dużo wygodniejszą i szybszą dla spadkobierców, mimo że wiąże się ona z większymi kosztami, dlatego warto bliżej się z nią zapoznać.

Sposoby nabycia spadku

Otwarcie spadku następuje w chwili śmierci spadkodawcy. Wtedy spadkobierca może spadek przyjąć lub go odrzucić. W tym celu musi złożyć odpowiednie oświadczanie woli przed sądem lub przed notariuszem. Do złożenia takiego oświadczenia spadkobiercy został ustawowo wyznaczony termin wynoszący 6 miesięcy od chwili otwarcia spadku. Po jego upływie oświadczenie spadkobiercy nie skutkuje stwierdzeniem nabycia spadku.

Stwierdzenie nabycia spadku postanowieniem sądu

Pierwszym, wymienionym już wyżej, sposobem stwierdzenia nabycia prawa do spadku jest nabycie spadku w drodze postanowienia sądu stwierdzającego takie nabycie po przeprowadzeniu postępowania nieprocesowego zgodnie z zasadami proceduralnymi zawartymi w art. 669 - 679 kodeksu postępowania cywilnego1. Aby zostało ono wydane, konieczne jest złożenie wniosku do sądu spadku przez osobę, która ma w tym interes prawny, a więc przez spadkobierców lub ich zstępnych, jeżeli spadkobiercy nie dożyli otwarcia spadku2. W roli uczestników postępowania powinny występować wszystkie osoby, które mogą być spadkobiercami ustawowymi lub testamentowymi. Z regulacji art. 510 kodeksu postępowania cywilnego wynika, że każdy, czyich praw dotyczyć będzie wynik postępowania, ma prawo udziału w każdym stadium postępowania. Sąd w trakcie postępowania z urzędu ustala podmioty będące spadkobiercami. W szczególności bada on, czy spadkodawca pozostawił testament. Wzywa także do złożenia testamentu osobę, co do której będzie uprawdopodobnione, że testament się u niej znajduje. Zgodnie art. 670 kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli testament zostanie złożony, sąd dokonuje jego otwarcia i ogłoszenia, a także rozstrzyga ewentualny spór co do ważności testamentu. Z zakresu orzekania sądu w sprawach o stwierdzenie nabycia spadku wyłączone są natomiast sprawy należące do postępowania procesowego, takie jak np. wyłączenie małżonka od dziedziczenia czy niegodność dziedziczenia. W treści postanowienia sądu dotyczące stwierdzenia nabycia spadku wymieniony jest spadkodawca oraz wszyscy spadkobiercy, którym przyznano prawo do spadku oraz wielkość ich udziału w tym spadku. Dodatkowym i nowym elementem wprowadzonym w §2 i § 3 art. 677 kodeksu postępowania cywilnego jest stwierdzenie nabycia zapisu windykacyjnego dotyczące zapisobiorcy i przedmiotu wspomnianego zapisu, które może nastąpić również przez wydanie przez sąd postanowienia częściowego.

Notarialne poświadczenie dziedziczenia

W polskim porządku prawnym obok stwierdzenia nabycia spadku zostało unormowane notarialne poświadczenie dziedziczenia jako jego alternatywna forma Nie wyklucza to jednak priorytetu sądowego stwierdzenia nabycia spadku, głównie ze względu na ograniczenia wynikające również z przepisów samego prawa. Nie jest tu wskazana wyłączna właściwość miejscowa notariusza, więc akt poświadczenia dziedziczenia może być sporządzony przed notariuszem dowolnie wybranej przez uczestników postępowania miejscowości, co wpływa niewątpliwie na jego szybkość i jest w tym względzie dużo atrakcyjniejszą formą dla uczestników postępowania, a na równi z sądowym stwierdzeniem nabycia spadku, jest podstawą domniemania, że osoba, która go uzyskała, jest spadkobiercą.

Zaznaczyć należy, że sporządzanie aktów poświadczenia dziedziczenia nie jest możliwe w sytuacjach spornych oraz gdy „mimo zgodnego oświadczenia stron notariusz poweźmie wątpliwość co do okoliczności mających znaczenie dla prawidłowości ustalenia następstwa prawnego po osobie zmarłej" (1). W tych sytuacjach notariusz zobowiązany jest skierować strony na drogę sądową.

Zgodnie z przepisami ustawy prawo o notariacie (2) „notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia ustawowego lub testamentowego, także z wyjątkiem:

a) dziedziczenia na podstawie testamentów szczególnych (art. 95a pr. not. (3)),

b) gdy spadkobiercą ustawowym jest gmina lub Skarb Państwa (art. 95 e§2 pkt. 3 pr. not.)

c) gdy spadkodawca w chwili śmierci był cudzoziemcem lub nie posiadając żadnego obywatelstwa, nie zamieszkiwał w Rzeczpospolitej Polskiej, albo w skład sadku wchodzą prawa rzeczowe lub posiadane nieruchomości położone za granicą (art. 95 e§2 pkt. 4 pr. not.)

d) możliwości wydania aktów w stosunku do spadków otwartych przed dniem 1 lipca 1984 r. (art. 6 ustawy z dnia 24 sierpnia 2007 r. o zmianie ustawy – Prawo o notariacie oaz niektórych inny ustaw)”(4).

Sporządzenie przez notariusza aktu poświadczenia dziedziczenia poprzedza zgodnie z artykułem 95b ustawy prawo o notariacie spisanie protokołu dziedziczenia przy udziale wszystkich osób, które mogą być spadkobiercami ustawowymi lub testamentowymi, a także osób, na których rzecz spadkodawca uczynił zapisy windykacyjne. Przystępując do spisania protokołu dziedziczenia, notariusz poucza osoby biorące udział w spisywaniu protokołu o obowiązku ujawnienia wszelkich okoliczności objętych treścią protokołu oraz o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywych oświadczeń.

Niezwłocznie po sporządzeniu aktu poświadczenia dziedziczenia podlega on wpisaniu do rejestru aktów poświadczenia dziedziczenia. Czynności tej poprzez wprowadzenie danych z tego aktu dokonuje notariusz za pośrednictwem systemu teleinformatycznego. Zgodnie z art. 95i. § 1pr. not. Krajowa Rada Notarialna utworzyła system informatyczny do prowadzenia rejestru aktów poświadczenia dziedziczenia oraz zapewnia notariuszom dostęp do tego systemu w celu dokonywania wpisów, dostęp do danych z rejestru oraz ochronę tych danych. Dostęp do rejestru zapewnia notariuszowi podpis elektroniczny weryfikowany przy pomocy ważnego kwalifikowanego certyfikatu. Jeżeli wcześniej został już zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, w odniesieniu do danego spadku wówczas zarejestrowanie nie następuje. Wypis zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia jest wydawany osobom zainteresowanym. Może on być wydany także osobie, która wykaże istnienie interesu prawnego. Ponadto notariusz na żądanie sądu, prokuratora, izby skarbowej oraz urzędu skarbowego ma obowiązek przesłania wypisu zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia.

Zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia wywołuje skutki jak prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku. Z tego wynika, że „akt ten kwalifikuje się na podstawie art. 79 pkt1a pr. not., do czynności notarialnych o charakterze odrębnym, niestanowiącym aktu notarialnego, odmiennym od zwykłego poświadczenia w rozumieniu art. 79 pkt2 pr. not.”(5)

W sytuacji, gdy co do konkretnego spadku zostało wydane zarówno postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku oraz akt poświadczenia dziedziczenia, to zgodnie z relacją art.1025 § 3 kodeksu cywilnego (6)przeciwko domniemaniu wynikającemu ze stwierdzenia nabycia spadku nie można powoływać się na domniemanie wynikające z zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia. Dalsza regulacja tej sytuacji znajduje się w kodeksie postępowania cywilnego w 
art. 6691 (7)- jeżeli w odniesieniu do tego samego spadku zostało wydane postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, sąd spadku uchyla zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia. Dalsza regulacja tego przepisu odnosi się do przypadku zarejestrowania dwóch lub więcej aktów poświadczenia dziedziczenia w odniesieniu do tego samego spadku. W takiej sytuacji sąd spadku na wniosek zainteresowanego uchyla wszystkie akty poświadczenia dziedziczenia i wydaje postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku. Uznać zatem można, że „w prawie polskim istnieje sądowa kontrola prawidłowości sporządzania aktów poświadczenia dziedziczenia. Nie jest to wprawdzie kontrola typu instancyjnego, jednakże możliwość skorygowania aktu przez sąd”(8).

Spadkobierca może udowodnić swoje prawa wynikające z dziedziczenia względem osób trzecich, które nie roszczą sobie praw do spadku z tytułu dziedziczenia, tylko zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia albo postanowieniem sądu o stwierdzeniu nabycia spadku. Natomiast zgodnie z regulacją art. 1028 kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku albo poświadczenie dziedziczenia, lecz nie jest spadkobiercą, a rozporządza prawem należącym do spadku na rzecz osoby trzeciej, osoba, na której rzecz rozporządzenie następuje, nabywa to prawo lub zostaje zwolniona od obowiązku. Wyjątek tutaj stanowi sytuacja, kiedy wspomniana osoba trzecia działa w złej wierze.

Podsumowanie

Notarialne poświadczenie dziedziczenia, mimo że jest umiarkowanie nową regulacją, wprowadza w polskim systemie prawnym duże zmiany. Dla obywateli jest ono drogą znacznie wygodniejszą i szybszą niż droga sądowa. Mimo że w niektórych przypadkach wyłączona jest możliwość skorzystania z usługi notarialnej jako z formy stwierdzenia nabycia prawa do spadku, to z upływem lat zyskuje ona na popularności. 

Karolina Ceglarek

Przypisy:

1. E. Niezbecka, Kodeks cywilny komentarz tom IV spadki, Warszawa 2011, s.266.

2. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. prawo o notariacie

          3. Tamże.

          4. E. Niezbecka, Kodeks cywilny komentarz tom IV spadki, Warszawa 2011, s.267.

          5. E. Niezbecka, Kodeks cywilny komentarz tom IV spadki, Warszawa 2011, s.270.

          6. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. kodeks cywilny

         7. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. kodeks postępowania cywilnego

         8. E. Niezbecka, Kodeks cywilny komentarz tom IV spadki, Warszawa 2011, s.270.





pobierz artykuł jako PDF

| komentarzy: wyłączone

| odsłon: 5837

|

 


















RSSRSS FacebookFACEBOOK COPYRIGHT © 2011 KONSERWATYZM.PL