W pierwszej połowie sierpnia bieżącego roku media zajmujące się sprawą obniżenia ratingu amerykańskiej gospodarki podały bardzo interesującą informację. Z portu w mieście Dalian (prowincja Liaoning) wypłynął w morze pierwszy chiński lotniskowiec. Najnowszy nabytek chińskiej marynarki wojennej jest dawnym, nieukończonym radzieckim lotniskowcem o nazwie „Wariag”. Chińczycy zakupili go w latach 90 od Ukrainy, a następnie zmodernizowali. Okręt nieoficjalnie noszący nazwę „Shi Lang” – od imienia admirała, który w XVII wieku podbiła Tajwan – jest kolejnym elementem gwałtownego procesu unowocześniania chińskich sił zbrojnych. Wywołuje on na całym świecie ciekawość, podziw, ale i strach oraz pytania o ostateczny cel chińskich zbrojeń.

Polityka Pekinu ukierunkowana jest od wielu lat na odzyskanie utraconej w XIX wieku mocarstwowej pozycji. Na mocarstwowość danego państwa, jego potęgę składa się bardzo wiele czynników. Znaczny wpływ na siłę każdego państwa mają : położenie geograficzne, rozległość terytorium, ekonomiczność istniejących szlaków komunikacyjnych oraz dostępność surowców naturalnychⁱ. Państwo Środka jest trzecim pod względem wielkości państwem globu. Granice Chin wyznaczają naturalne bariery geograficzne. Ułatwia to obronę, ale może też komplikować działania ofensywne. Chiny pomimo posiadania olbrzymiego terytorium nie dysponują sporymi zasobami energetycznymi. Dlatego Pekin jest zmuszony je importować, zaś chińskie szlaki komunikacyjne mogą być zagrożone przez ewentualnych wrogów Państwa Środka.

Do elementów wpływających na mocarstwową pozycję zalicza się czynniki o charakterze niematerialnym np. wiarygodność oraz prestiż danego kraju na arenie międzynarodowejⁱⁱ. Wraz ze wzrostem swojej potęgi Chiny stają się atrakcyjnym partnerem dla wielu państw. Szczególnie w dobie światowego kryzysu stworzony za Wielkim Murem model rozwoju wydaje się być atrakcyjną alternatywą dla rozwiązań polityczno-ekonomicznych reprezentowanych przez świat łaciński.

Inne elementy dotyczą naturalnie kwestii materialnych. Kluczowe znaczenie ma potencjał gospodarczy. W wyniku trwającej już ponad trzy dekady modernizacji Chiny dokonały prawdziwie „Wielkiego skoku” ekonomicznego. W ubiegłym roku stały się drugą gospodarką świata – wyprzedzając Japonię – oraz pierwszym eksporterem świata, wyprzedzając Niemcy. Dziś chińska gospodarka przestaje już być wytwórcą produktów prostych, tanich oraz o lichej jakości. Tekstylia np. jeansy których produkcja została pokazana w filmie dokumentalnym „Chiny w kolorze niebieskim” przestają już być najważniejszą ofertą eksportową Państwa Środka. Chiny stają się stopniowo eksporterem towarów wysokiej jakości m.in. komputerów oraz szybkich pociągówⁱⁱⁱ. Niedługo zapewne Chińczycy będą sprzedawać także samochody i samoloty^iv. Naturalnie o statusie mocarstwa decyduje również potencjał wojskowy. Państwo aspirujące do roli mocarstwa winno dysponować odpowiednimi siłami zbrojnymi.

Reforma sfery militarnej była ważnym elementem czterech modernizacji Deng Xiaopinga. Chińska Armia Ludowo-Wyzwoleńcza (oficjalna nazwa sił zbrojnych ChRL, dalej: ChALW) wymagała poważnych reform i unowocześnienia. W przeszłości zbrojne ramię komunistycznych Chin mogło się pochwalić wieloma sukcesami. Żołnierze ChALW pokonali wojska narodowców podczas chińskiej wojny domowej. W wojnie koreańskiej powstrzymali (pomimo ogromnych strat) siły ONZu przed zjednoczeniem półwyspu. W roku 1962 ChALW pokonała zorganizowaną na brytyjską modłę armię Indii. Na przełomie lat 70 i 80 powyższe sukcesy należały już do przeszłości. W 1979 roku Pekin wysłał do Wietnamu karną ekspedycję, aby ukarać Hanoi za inwazję na Kambodżę. Co prawda Chińczykom udało się zrealizować cele wyprawy, czyli zdobyć pograniczne miasta oraz spacyfikować miejscowy przemysł. Niemniej poniesiono spore straty. Chińska Armia Ludowo-Wyzwoleńcza stosowała zacofaną taktykę, jej żołnierze często wykazywali słaby poziom wyszkolenia, zaś dowództwo nieudolność. Skutki chaosu doby rewolucji kulturalnej dawały nadal o sobie znać. Ponadto znaczna część chińskiego uzbrojenia pochodziła z lat 40, bądź 50. Dla porównania wojska wietnamskie dysponowały sprzętem nowszym - radzieckim, bądź zdobycznym amerykańskim. Wnioski z walk w Wietnamie były dla kierownictwa Komunistycznej Partii Chin oczywiste.

Od trzech dekad zmienia się charakter chińskich sił zbrojnych. W czasach maoistowskich obowiązywała strategia wojny ludowej. Stawiano głównie na liczbę żołnierzy, a nie na jakość ich uzbrojenia i wyszkolenia. Znalazła ona zastosowanie m.in. na polach bitew w Korei i Wietnamie. Masy słabo uzbrojonych żołnierzy wysyłano na umocnione linie obrony przeciwnika. W konsekwencji zwycięstwa kosztowały dziesiątki tysięcy zabitych i rannych. Liczebność ChALW wynosiła wówczas 4,2 mln żołnierzy^v. Współcześnie w chińskiej armii służy już „tylko” 2,3 mln ludzi^vi. Z tego 1,6 mln przypada na wojska lądowe, 400 tys. na siły powietrzne, zaś 255 tys. na marynarkę wojenną^vii. Nadal Chiny dysponują najliczniejszym wojskiem na świecie. W przyszłości ilość żołnierzy ma zostać ograniczona do 1,5 mln. Żołnierze chińscy są coraz lepiej wyszkoleni. Szacuje się, że ok. 80% oficerów ukończyło uczelnię wyższą. Dwie trzecie liczącego oficjalnie 78,6 mld $ budżetu wojskowego – nieoficjalne dane mówią nawet o 150 mld $ - są przeznaczane na szkolenie i wynagradzanie żołnierzy^viii. Chińska armia dysponuje coraz lepszym uzbrojeniem.

Posiadanie własnego lotniskowca było dla Chin bardzo ważną kwestią od wielu lat. Dysponowanie taką jednostką podyktowane jest wieloma względami. Poza kwestiami czysto militarnymi, istotne są względy ekonomiczne – aż 90% surowców dociera do Państwa Środka drogą morską^ix. Zatem ochrona szlaków komunikacyjnych - a jest to zadanie marynarki wojennej – ma zatem dla Chin kapitalne znaczenie. Niepozbawione sensu w tym wypadku są czynniki prestiżowe. Do sierpnia tego roku Chiny były jedynym członkiem Rady Bezpieczeństwa ONZ nie posiadającym lotniskowca^x. „Shi Lang” najprawdopodobniej będzie służył głównie do ćwiczeń^xi. Jednakże w ciągu 10 lat zostanie zbudowanych pięć kolejnych lotniskowców^xii. Wzmocnią one chińską flotę posiadającą obecnie 76 dużych jednostek, ok. 65 okrętów podwodnych, ok. 50 średnich i dużych jednostek desantowych, od 50 do 60 rakietowych okrętów ochrony wybrzeża oraz od 500 do 750 mniejszych jednostek^xiii.

Program budowy lotniskowców jest niewątpliwie tematem głośnym i bardzo medialnym. Niemniej to nie jedyne inwestycje Chin w swoją marynarkę wojenną. Mniej głośny, ale ambitniejszy jest program rozbudowy floty podwodnej – w tym okrętów podwodnych o napędzie atomowym. Państwo Środka wyprzedziło Rosję pod względem liczby posiadanych atomowych łodzi podwodnych^xiv. Ustępuje pod tym względem jedynie Stanom Zjednoczonym. W ostatnich latach chińska flotylla okrętów podwodnych znacznie się rozrosła. Zakupiono m.in. 8 rosyjskich okrętów klasy Kilo oraz podjęto seryjną produkcję łodzi własnej konstrukcji klasy Song. Chińczycy rozwijają także intensywnie projekt o kryptonimie „94”. Okręt tej klasy będzie zdolny do przenoszenia 16 rakiet balistycznych^xv. Do 2030 roku chińska flotylla ma liczyć od 85 do 100 jednostek „94”, czyli ma przewyższyć liczbę analogicznych okrętów w US Navy^xvi.

Marynarka Wojenna Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej rozwija także inne rodzaje uzbrojenia. Kilka lat temu wprowadzono do służby 4 rosyjskie niszczyciele klasy Sovremenny, a także niszczyciele rodzimej produkcji – klasy Luyang (4 jednostki), Luhai (1 okręt) oraz Luhu (2 jednostki)^xvii. Chińczycy rozwijają produkcje fregat klasy Jiangwei i Jiangkai^xviii. Innym najnowszym nabytkiem floty Państwa Środka jest nowa rakieta klasy woda-woda. Pocisk rakietowy typu Dong Feng jest w stanie zatopić lotniskowiec^xix.

Chiny dbają z wielką pieczołowitością o rozwój swoich sił powietrznych. W styczniu obecnego roku z wizytą w Pekinie bawił amerykański sekretarz obrony gen. Robert Gates. Gdy prowadził rozmowy z Przewodniczącym Hu Jintao oraz innymi ważnymi postaciami chińskiego życia politycznego, w światowych mediach pojawiła się pewna informacja. Siły Powietrzne Armii Ludowo-Wyzwoleńczej przeprowadziły test myśliwca o technologii stealth. Samolot nosi nazwę J-20 i został zbudowany przez zakłady lotnicze w Chengdu, stolicy prowincji Sichuan^xx. Posiadanie przez Pekin samolotu tego typu może poważnie zagrozić lotnictwu oraz flotom USA i ich sojuszników w regionie^xxi. Amerykanie przyznają, że nie spodziewali się tak szybkiego opanowania przez Chiny samolotów o tak zaawansowanej technologii^xxii. Trwają spory odnośnie tego, w jakim stopniu J-20 jest produkcję rodzimą. Można się spotkać z pogłoskami, że podstawą dla chińskiego projektu były szczątki samolotu F-117 Nighthawk zestrzelonego w 1999 roku nad Serbią, zakupione później przez wywiad Państwa Środka^xxiii. Nadal wiadomo bardzo mało o parametrach myśliwca. Wszelako komentatorzy twierdzą, że pod względem osiągów będzie on górował nad amerykańskimi maszynami F-35 Joint Strike, czy F/A-18E/F Super Hornet. Jedyną bronią, którą lotnictwo USA może przeciwstawić J-20 jest myśliwiec F-22A Raptor. Jednakże produkcję tego samolotu wstrzymano tymczasowo z braku środków^xxiv.

J-20 to nie jedyny nowoczesny nabytek chińskich sił powietrznych. Mogą się one pochwalić posiadaniem myśliwca J-10. Samolot podobno jest kopią amerykańskiego F-16 A/B. Został zbudowany dzięki pozyskaniu jednego egzemplarza F-16 od Egiptu. Jest on produkowany od roku 2005. Siły Powietrzne ChALW mają posiadać docelowo 300 egzemplarzy tego typu maszyn. Innymi godnymi uwagi samolotami chińskiej produkcji są samolot szturmowy: JH-7 oraz jego ostatnio zmodernizowana wersja J-8^xxv. Chiny zakupują spore ilości samolotów z Rosji. Od swojego północnego sąsiada nabyły 76 samolotów Suchoj Su-27 oraz podobną liczbę maszyn Suchoj Su-30^xxvi. Moskwa sprzedała także Pekinowi samoloty Ił-76 oraz maszyny A-50E wyposażone w systemy AWACS^xxvii.

Pekin rozbudowuje swój arsenał rakiet balistycznych. Ze względu na swój olbrzymi zasięg oraz możliwość przenoszenia głowicy bojowej zawierającej broń masowego rażenia, uzbrojenie tego rodzaju ma wielką moc. Ponadto, o ile np. Amerykanie i Rosjanie od lat redukują swoje arsenały rakietowe, Chińczycy stale rozbudowują swój. Zgodnie z układem START, USA powinny zmniejszyć liczbę głowic do 1550^xxviii. Obecnie liczba głowic posiadanych przez Chiny wynosi już 500^xxix.

Chlubą Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej w tej sferze są pociski Dong Feng-5/5A, Dong Feng-41, Dong Feng-31 i JL-2. Są to pociski o zasięgu międzykontynentalnym. Mogą niszczyć cele w Stanach Zjednoczonych. Rakiety Dong Feng-5/5A mają zasięg dochodzący do 9 tys. km i można zaatakować nimi dowolny punkt w USA. Pociski o średnim zasięgu, Dong Feng-21/21A są w stanie eliminować cele m.in. w Rosji, Japonii, na Tajwanie oraz w Indiach. Pekin rozbudowuje także rakiety typu Dong Feng-11 oraz Dong Feng-15 – są to pociski o krótkim zasięgu^xxx. Szacuje się, że 1100 z nich może być wycelowanych w Tajwan^xxxi. Warto pamiętać, że Chiny - jako trzecie państwo globu - potrafi zestrzelić satelitę^xxxii.

Dowództwo armii chińskiej ogłosiło dwa lata temu, że Państwo Środka może przetrwać atak nuklearny oraz odpowiedzieć na taki atakiem odwetowym. Jest to możliwe dzięki temu, iż w górzystej prowincji Hebei zbudowano w latach 90 system podziemnych tuneli ciągnących się na przestrzeni 5 tys. km. Kompleks nazywany jest „podziemnym Chińskim Murem”. Przechowuje się w nich pociski balistyczne z głowicami jądrowymi. Przetrwają one ewentualny atak nuklearny wroga, następnie zostaną przetransportowane w setki różnych miejsc i odpalone. „Podziemny Chiński Mur” czyni ewentualną agresję na Chiny aktem samobójczym^xxxiii.

Nowoczesne okręty podwodne, samolot niewykrywalny przez radary, czy imponujący arsenał rakiet balistycznych to tylko jedno oblicze sił zbrojnych Chińskiej Republiki Ludowej. Chińska Armia Ludowo-Wyzwoleńcza ma także swoją zacofaną i przestarzałą stronę. W przeciwieństwie do gwałtownie modernizowanego lotnictwa i marynarki wojennej, wojska lądowe wydają się być zaniedbane. Za przykład niech posłuży sytuacja wojsk pancernych. Według danych przytaczanych przez dziennik „Rzeczpospolita” Chiny mogą posiadać nawet ok. 8,2 tys. czołgów^xxxiv. Dysponują więc większą ilością tego rodzaju uzbrojenia, niż US Army. Jednakże należy pamiętać, że lwią część chińskiej pancernej pięści stanowią pojazdy Type-96. Są odpowiednikami radzieckich T-54 produkowanych od początku lat 50^xxxv. Biorąc pod uwagę realia współczesnego pola walki są to czołgi przestarzałe. Oczywiście ChALW dysponuje nowocześniejszymi czołgami np. pojazdami Type-99, niemniej ich liczba wynosi zaledwie ok. 200 sztuk^xxxvi. Czołgi tego typu ustępują osiągami takim czołgom jak np. M1A1 Abrams, Challanger 2, Leopard 2, czy T-90^xxxvii. Type-99 jest wzorowany na radzieckim T-72. Pojazdy takie będące na wyposażeniu wojsk saddamowskiego Iraku zostały zmiecione przez maszyny amerykańskie podczas I i II wojny w Zatoce Perskiej.

Sytuacja w pozostałych rodzajach wojsk także nie jest idealna. Duża część sprzętu floty Państwa Środka jest przestarzała. Niszczyciele klasy Luda oraz fregaty klasy Jianghu są już sprzętem z zeszłej epoki^xxxviii. Analitycy wojskowi mają także zastrzeżenia co do szybko rozbudowywanej chińskiej floty podwodnej. Zwracają uwagę, że okręty klasy Jin są głośniejsze nawet od radzieckich jednostek sprzed trzech dekad^xxxix. Podobnie wygląda sytuacja w mocno rozpieszczanych przez partię siłach powietrznych. Nadal ¾ samolotów należy uznać za przestarzałe m.in. stare Migi^xl. Naturalnie kontrowersje wzbudza także J-20. Znawcy sfery militarnej twierdzą, iż samolot jest zbyt duży aby być niewidzialnym dla radarów^xli. Pekin wciąż nie posiada wielu technologii. W celu pozyskania niektórych musi współpracować z innymi państwami np. z Rosją w kwestii silników lotniczych^xlii. Posiadanie w znacznym stopniu starego uzbrojenia to nie jedyne problemy ChALW. W przeciwieństwie do armii amerykańskiej, czy rosyjskiej, wojsko chińskie posiada bardzo małe doświadczenie bojowe.

Pomimo tego, że Chińską Armię Ludowo-Wyzwoleńczą nadal czeka długa modernizacja aby stała się machiną wojenną w pełni godną współczesnego pola walki, chińskie zbrojenia wywołują obawy na całym świecie. Bardzo ważne są tutaj kwestie ekonomiczne. Światowy kryzys gospodarczy odbija się na sytuacji każdego kraju. Szczególnie cierpią z jego powodu Stany Zjednoczone. Niski – a w pewnym momencie ujemny – wzrost PKB oraz ogromne zadłużenie, zmusza Amerykanów do dokonywanie cięć budżetowych. Dotyczą one także sfery wojskowej, czego przykładem jest chociażby wspominany casus samolotu F-22A Raptor. Podobne – jak nie większe – kłopoty dotykają siły zbrojne innych krajów NATO. Niedawno w trosce o budżet Wielka Brytania wycofała wojska z Niemiec – stacjonowały tam od II wojny światowej. Chiny na razie przechodzą przez kryzys dość łagodnie. Ogromne nadwyżki budżetowe gwarantują rozwój sił zbrojnych Państwa Środka. Prędzej czy później J-20 wejdzie do masowej produkcji. Najpewniej chińska armia otrzyma także czołg spełniający wymogi współczesnego pola walki.

Chiny zapewniają resztę świata o pokojowym charakterze swojego rozwoju. Niemniej wzrost potęgi Państwa Środka oraz rozbudowa chińskich sił zbrojnych wzbudza na świecie niepokój. Obawy te są dobrze widoczne w Stanach Zjednoczonych, ale także wśród sąsiadów Chin. Waszyngton stara się wykorzystywać silne antychińskie resentymenty w regionie. Amerykanie budują antychińską koalicję. Starają się wciągnąć do niej m.in. Rosję, Japonię, Wietnam oraz Indie. Być może do tego sojuszu dołączy także Birma. Generałowie birmańscy pragną uniezależnić się od Pekinu oraz liczą na zniesienie sankcji międzynarodowych. Wstrzymali niedawno budowę wielkiej tamy na rzece Irrawady, którą budowała chińska firma na potrzeby chińskiej energetyki. Junta zacieśnia związki z Indiami. Rozpoczęła także amnestionowanie części dysydentów^xliii. Niewykluczone, że to tylko gra generałów obliczona na zmiękczenie swego wizerunku. Nie chcą, aby odebrano im zaplanowanego ma 2014 przewodnictwa w ASEAN. Niemniej pokazują tym, że nie będą bezwolną marionetką w rękach Pekinu. Dla Chin ten rejon ma kluczowe znaczenie ekonomiczne – przez Ocean Indyjski biegną szlaki komunikacyjne przez które Państwo Środka sprowadza surowce energetyczne.

Narastanie nieufności pomiędzy Chinami, a wrogą im koalicją zapewne przyczyni się do eskalacji światowego wyścigu zbrojeń. Czy musi implikować to konfliktem zbrojnym? Niewykluczone. Niemniej w pogrążonym w kryzysie świecie taka opcja wydaje się mało realna. Ponadto wydaje się, że Chiny planują swą światową ekspansję oprzeć na podstawach bardziej gospodarczych niż militarnych. Stale wzrasta liczba chińskich inwestycji zagranicznych. Chińczycy kierują się maksymą starożytnego dowódcy wojskowego Sun Zi. Uważał on, że idealnym zwycięstwem jest pokonanie przeciwnika bez walki np. stosując zabiegi dyplomatyczne. Przyszłość pokaże, czy współcześnie te dogmaty są aktualne.

Stanisław A. Niewiński 

Artykuł ukazał się na portalu "Stosunki Międzynarodowe" - www.stosunki.pl

Przypisy:

i C. Jean, Geopolityka, Wrocław 2007, s. 109.

ii Tamże.

iii A. Brunet, J. P. Guichard, Chiny światowym hegemonem? Imperializm ekonomiczny Państwa Środka, Warszawa 2011, s. 33.

iv Tamże.

v W.S. Morton, Ch. M. Lewis, Chiny. Historia i kultura, Kraków 2007, s. 270.

vi Chińska potęga, „Forum” 2011 nr 5, 31 I – 6 II, s. 12.

vii M. Michałek, Chiny – dynamiczny rozwój militarnej potęgi, http://www.psz.pl/Maciej-Michalek-Chiny-dynamiczny-rozwoj-militarnej-potegi .

viii Por. Chińska...

ix W. Lorenz, Symbol chińskiej potęgi, http://www.rp.pl/artykul/34,700172-Symbol-chinskiej-potegi.html .

x Tamże.

xi J. Winiecki, Nowe skrzydła smoka, „Polityka” 2011, nr 7 z 12 II, s. 52- 53.

xii Chińska...

xiii P. Sokala, Czego smok szuka na morzu? - czyli modernizacja chińskiej marynarki wojennej i jej konsekwencje dla systemu bezpieczeństwa regionu Azji i Pacyfiku, [w] Oblicza Chin na początku XXI wieku, Praca pod redakcją J. Marszałek-Kawy, Toruń 2008, s. 215-216.

xiv A. Brunet, J. P. Guichard, dz.cyt., s. 33.

xv Patrz szerzej: P. Sokala, dz. cyt., s. 217 – 219.

xvi Chińska...

xvii P. Sokala, dz. cyt., s. 216.

xviii Tamże.

xix Chińska...

xx J. Winiecki, dz. cyt., s. 52-53.

xxi J. Kastner, J-20 znika, „Asia Times” 21 I 2011 (przedruk w „Forum” 2011, nr 5 z 31 I – 6 II) s. 10-12.

xxii J. Winiecki, dz. cyt., s. 52-53.

xxiii Tamże.

xxiv Por. Tylko Raptor mu dorówna, „Forum” 2011 nr 5, 31 I-6 II, s. 11.

xxv Por. S. M. Mosher, Hegemon. Droga Chin do dominacji, Warszawa 2007, s. 132.

xxvi Military Aircraft, http://www.sinodefence.com/airforce/aircraft.asp .

xxvii S.M. Mosher, dz.cyt., s. 132.

xxviii W. Lorenz, Chiny przetrwają atak atomowy, „Rzeczpospolita” 2011 nr 238 z 12 X, s. A13.

xxix Tamże.

xxx Patrz szerzej: S.M. Mosher, dz. cyt., s. 135-137.

xxxi Chińska…

xxxii China confirms satellite down, http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6289519.stm .

xxxiii W. Lorenz, Chiny przetrwają….

xxxiv W. Lorenz, Chiny zbroją się po kryjomu, http://www.rp.pl/artykul/523827.html .

xxxv J. Winiecki, dz. cyt., s. 52-53.

xxxvi ZTZ99 Main Battle Tank, http://www.sinodefence.com/army/tank/type99.asp .

xxxvii Tamże.

xxxviii P. Sokala, dz.cyt., s. 216.

xxxix Chińska....

xl J. Winiecki, dz.cyt., s. 52-53.

xli Tamże.

xlii Chińska....

xliii Por. D. Warszawski, Między Indiami a Chinami, http://wyborcza.pl/1,86680,10534054,Miedzy_Indiami_a_Chinami.html.

Dodał Stanisław A. Niewiński