Geopolityka, jako potoczny, a przy tym niezwykle użyteczny termin, jest obecnie wykorzystywana powszechnie w środkach masowego przekazu oraz wielu publikacjach popularnych i naukowych. Częstokroć jednak posługiwanie się tym pojęciem oraz wszelkimi możliwymi jego wariacjami, w tym z użyciem najdziwniejszych kontekstów[1], jest arefleksyjne i pozbawione większego sensu. Bywa bowiem używane wyłącznie w celu zwiększenia „powagi” wypowiadanych słów, czy nadania im „głębszego znaczenia”. W wielu wypadkach kończy się to jednak rozmyciem danego przekazu, a czasem i jego ośmieszeniem. Warto więc zwrócić uwagę na właściwe, pełne znacznie geopolityki, rozumianej jako autonomiczna dziedzina aktywności intelektualnej, która wytworzyła swój własny styl myślowy, z przynależnymi mu charakterystycznymi cechami i prawidłowościami w zakresie formułowania sądów.

Próba definiowania geopolityki wyłącznie przez pryzmat etymologii jej nazwy jest błędna i – poprzez swoje zawężenie – prowadzi często do opacznego rozumienia samej istoty tej dziedziny. Rdzeń pojęcia „geopolityka” zawiera się w związku między greckimi słowami γῆ (geos) – ziemia i πολιτικός(politikos) – obywatelski, terminu pochodnego od słowa πολις (polis) – miasto (miasto-państwo). Zatem pierwotne znaczenie omawianego pojęcia wskazuje na zależności między przestrzenią geograficzną a polityką. Jest to jednak tylko jedna z cech charakteryzujących podejście geopolityczne.

O istocie każdej dziedziny wiedzy decyduje wszakże nie tylko znaczenie samej jej nazwy, która z natury rzeczy jest skrótowa, a często i enigmatyczna, ale przede wszystkim jej zakres, dorobek najwybitniejszych przedstawicieli i osiągnięcia wiodących nurtów. Patrząc z tej perspektywy i wgłębiając się w dorobek geopolityki akademickiej od połowy XIX wieku do dziś, możemy stwierdzić, że istnieje pięć fundamentalnych zasad przynależnych geopolityce i cechujących rozumowanie par excellence geopolityczne. Przyjrzyjmy się im pokrótce.

Wielka przestrzeń. Najbardziej charakterystycznym dla geopolityki, szeroko rozpoznawalnym jej atrybutem jest rozpatrywanie każdej rzeczywistości politycznej w kategoriach wieloprzestrzennych. Geopolityka w sposób nierozerwalny wiąże aspekty polityczne, choćby te najbardziej lokalne, z  kontekstem globalnym. Istota spojrzenia planetarnego zawiera się w myśleniu systemowym, które za każdym razem rozpatruje procesy przynależne danemu regionowi w kontekście systemu światowego. Analizy i badania geopolityczne cechuje myślenie w skali kontynentalnej. Przestrzeń w rozumieniu geopolitycznym ma charakter polifoniczny, wielowymiarowy, jest także wielowartościowa. Obok jej geograficznego wymiaru geopolitycy uwzględniają w swoich badaniach i analizach także element astropolityczny oraz infoprzestrzenny. W tym kontekście prefiks „geo” jest tylko symbolicznym ujęciem przestrzeni, która rozumiana jest szeroko, wielowymiarowo.

W odróżnieniu od geografów, geopolitycy silnie wartościują przestrzeń. Istnieją bowiem przestrzenie centralne, aktywne, rdzeniowe, newralgiczne oraz przestrzenie peryferyjne i pasywne. Geopolitycy oznaczają na mapach regiony, makroregiony, panregiony, punkty krytyczne, bufory, zworniki, sworznie.  Wszystkie te kategorie mają znaczenie wartościujące z punktu widzenia panowania nad Ziemią. Adolf Grabowsky pisał w 1933 r., że geografowie opisują Ziemię i jej właściwości jako  statyczne, podczas gdy geopolityka dostrzega „dynamikę przestrzeni”, to co zmienne, co dla każdej epoki historycznej, dla każdej koniunktury i wreszcie dla każdego ośrodka siły ma inne znaczenie. W związku z tym, geopolityka zalicza się do nauk politycznych[2].

Długi czas. Rozumowanie geopolityczne ma charakter długookresowy. Celem takiego spojrzenia jest uchwycenie najważniejszych procesów dziejowych. Pozwala to na zarysowanie głównych cyklów koniunkturalnych w dziejach. Daje możliwość szczegółowego określenia przyczyn i skutków powstawania i upadku imperiów, mocarstw, bloków polityczno-militarnych. Geopolitycy posługują się pojęciem długiego trwania (longue durée), wprowadzonym przez francuską szkołą Annales. Z perspektywy długiego trwania pojedyncze wydarzenia nie mają praktycznie żadnego znaczenia. Istotną geopolityki jest zorientowanie w przyszłość. Wiedza o przeszłości rozpatrywanej w kategoriach procesualnych (o czym poniżej) stanowi jedynie instrument, konieczne narzędzie dające możliwość wyprzedzania bieżących zjawisk o dekady.

Geopolityka – w odróżnieniu od geografii politycznej – nie koncentruje się na teraźniejszości. Takie pojęcie dla niej nie istnieje. Z geopolitycznego punktu widzenia nie występuje statyczny układ międzynarodowy. Geografia polityczna opisując świat polityczny w niewielkim wycinku czasowym, nie stawia przy tym pytań o przyczyny takiego, a nie innego układu. Geopolityka bada genezę konfliktów międzynarodowych oraz perspektywy formowania się takiego, a nie innego ładu światowego. Geopolityka bada więc „dynamikę przestrzeni”. Nie istnieje dla niej teraźniejszość, istnieje tylko przeszłość i przyszłość. W tym kontekście geografia i historia stają się dla geopolityki takimi samymi narzędziami, jakimi dla inżynierów są matematyka czy fizyka.

Proces. Ujęcia geopolityki są procesualne. Geopolitycy nie koncentrują się na pojedynczych wydarzeniach (fenomenach), ponieważ – w kategoriach długiego trwania – nie mają one większego znaczenia. Geopolityk nie może być „zakładnikiem bieżących wydarzeń”. Badania geopolityczne nie są wynikiem obserwacji pojedynczych wydarzeń i decyzji politycznych,  nie są wypadkową   analizy wypowiedzi takich, czy innych polityków. To domena innych nauk o polityce oraz dyplomacji. Geopolitykę interesują nade wszystko procesy, trendy, cykle, związki przyczynowo-skutkowe, koniunktury. Geopolityka wychodzi z założenia o ponadczasowości wpływu czynników przestrzennych na sferę polityki globalnej i istotę relacji między ośrodkami siły. Geopolitycy analizują polityczną formę życia poprzez optykę polifoniczną, kalejdoskopową.

Asymetria. Jednym z kluczowych zadań geopolityki jest uchwycenie głównych wektorów układu sił w przestrzeni. Geopolityka – w odróżnieniu choćby od prawa międzynarodowego –nie traktuje państw ani organizacji międzynarodowych w kategoriach egalitarnych. Wręcz przeciwnie, ustanawia ich ścisłą hierarchię. W odróżnieniu od geografii politycznej, geopolityka pomija w swoim obrazowaniu państwa marginalne, nie liczące się w danym układzie sił. Eksponuje natomiast liczących się graczy, stosując przy tym ścisłą ich gradację. Podkreśla przy tym obszary i kierunki konfrontacji. Geopolitycy w swoich badaniach i analizach koncentrują się na ujmowaniu nie tylko samych państw, ale przede wszystkim ośrodków siły.

Poprzez ośrodek siły geopolityka rozumie zorganizowaną strukturę polityczną, posiadającą władzę centralną i mającą stały punkt odniesienia w przestrzeni i w czasie (zachowującą historyczną ciągłość). Struktura ta musi być zdolna do oddziaływania na otoczenie zewnętrzne i środowisko wewnętrzne. Dla geopolityki nieistotny jest ustrój, struktura etniczna, stosunki gospodarczo-społeczne, czy nawet obraz cywilizacyjny danej struktury polityczno-przestrzennej, aby definiować ją jako ośrodek siły. Kluczowy jest geograficzny punkt odniesienia i ciągłość dziejowa. Jako przykład weźmy Wyżynę Irańską. Na tym obszarze istniały państwowości tworzone m.in. przez Medów, Achemenidów, Seleucydów, istniało Królestwo Partów, imperium Sasanidów, państwo Umajadów, Abbasydów, Seldżuków, Imperium Chorezmijskie, Persja pod dynastią Afszarydów, Zandów, Kadżarów, Persja i Iran rządzone przez dynastię Pahlawi, a od 1979 r.  istnieje Islamska Republika Iranu. Obszar ten, zróżnicowany na przestrzeni dziejów pod względem etnicznym, językowym, ustrojowym, a nawet cywilizacyjnym, w rozumieniu geopolitycznym stanowi nieprzerwanie jeden ośrodek siły od czasów starożytnych.

W związku z takimi sferami zainteresowań i formami ujęć badawczych, geopolityka w sposób naturalny włącza w swój zakres zainteresowań państwa nie uznawane na arenie międzynarodowej oraz struktury pozapaństwowe.

Realizm. Rozumowanie geopolityczne ma zawsze charakter spojrzenia realistycznego. Ujęcie to zakłada odrzucenie jakichkolwiek aksjomatów doktrynalnych czy ideologicznych. Częstokroć wiąże się to z pominięciem aspektów etycznych w polityce (odrzucenie aksjologii), bądź też uwzględnianie odrębnych konwencji etycznych przynależnych sferze polityki. Karl Haushofer nazwał geopolitykę „sumieniem geograficznym państwa”. Jednak należy pamiętać, że w rozumieniu geopolitycznym przestrzeń jest amoralna, więc nie stawia się jej przed żadnym trybunałem. Globalny układ sił oraz interesy uczestników systemu międzynarodowego mają charakter labilny. Geopolityka ujmuje rzeczywistość jako pole nieustannej rywalizacji, konfrontacji, której celem jest walka o zdobycie tego, co jest istotą polityki, czyli przewagi.

W powyższym kontekście można pokusić się o luźną definicję geopolityki.

Geopolityka – interdyscyplinarna dziedzina wiedzy badająca wpływ przestrzeni na procesy polityczne w kategoriach długiego trwania.

Leszek Sykulski

Autor jest prezesem Instytutu Geopolityki w Częstochowie www.geopolityka.org.pl

Tekst pochodzi ze strony http://geopolityka.blox.pl/

[1] Zob. np. K. Dodds, Gender, Geopolitics, and Geosurveillance in the Bourne Ultimatumd, „Geographical Review” 2011, Vol. 101, Issue 1, p. 88-105; D. Moisi, The Geopolitics of Emotion: How Cultures of Fear, Humiliation, and Hope are Reshaping the World, Doubleday, New York 2009.

[2] S. Otok, Geografia polityczna. Geopolityka-państwo-ekopolityka, Warszawa 1998, s. 12.

a. me.